Projektowanie instalacji tryskaczowej – kompletny przewodnik dla inwestora

Rozbudowa hali, magazynu albo biurowca bez stałego dostępu do wody gaśniczej oznacza jedno: ubezpieczyciel podniesie stawkę albo odmówi polisy, rzeczoznawca Państwowej Straży Pożarnej wstrzyma odbiór, a w razie pożaru pierwsza minuta zdecyduje, czy straty zamkną się w stu tysiącach złotych, czy przekroczą cały budżet inwestycji. Projektowanie instalacji tryskaczowej to nie koszt do odhaczenia w budżecie, lecz dokument, który przesądza o bezpieczeństwie ludzi, ciągłości biznesu i wysokości składki ubezpieczeniowej. Poniżej znajdziesz pełny przewodnik po tym, jak wygląda profesjonalny projekt, jakie normy obowiązują w Polsce i na rynkach zagranicznych, z jakimi klasami zagrożenia mierzą się projektanci oraz co konkretnie wpływa na cenę całego przedsięwzięcia.

• Jak działają instalacje tryskaczowe i czym różnią się od zraszaczy oraz hydrantów
• Gdzie stosujemy instalacje tryskaczowe segmenty budynków i ich specyfika
• Normy i standardy projektowania instalacji tryskaczowej (PN-EN, VdS, NFPA, FM)
• Klasa zagrożenia pożarowego a dobór systemu tryskaczowego
• Zakres projektu od sieci zewnętrznej po hydranty
• Koszt projektu instalacji tryskaczowej co wpływa na wycenę
• Realizacja krok po kroku ścieżka od zapytania do odbioru
• Dlaczego profesjonalny projekt ma znaczenie
• Checklista: kompletny projekt tryskaczowy
• Najczęstsze pytania inwestorów
• Twoje dalsze kroki

Jak działają instalacje tryskaczowe i czym różnią się od zraszaczy oraz hydrantów

Tryskacz to niewielka głowica zamontowana pod stropem, w której zamknięty jest element termoczuły najczęściej szklana ampułka z cieczą lub metalowy spoiwo topnikowe. Gdy temperatura w jego otoczeniu przekroczy wartość nominalną (zwykle 57°C, 68°C lub 93°C), ampułka pęka albo spoiwo się roztapia, otwiera zawór i woda zalewa wyłącznie tę część sufitu, nad którą wykryto ogień. Działa więc selektywnie, a nie całą powierzchnią obiektu.

Zraszacze mylnie uznaje się za synonim tryskaczy. W praktyce to dwa różne rozwiązania: zraszacze rozpraszają wodę w postaci drobnych kropel, pracują przy niższym ciśnieniu i służą do ochrony stref zagrożonych szybkim rozprzestrzenianiem ognia, na przykład w lakierniach. Tryskacze podają wodę strumieniowo, tłumią płomień i chłodzą przegrody budowlane ich skuteczność w gaszeniu pożarów klasy A (materiały stałe) i B (ciecze palne) potwierdza się od ponad stu lat.

Hydranty to z kolei urządzenia obsługiwane ręcznie przez strażaków lub przeszkolonych pracowników. Instalacja tryskaczowa działa automatycznie, bez udziału człowieka i bez konieczności wykrycia pożaru przez centrale sygnalizacji pożarowej wystarczy ciepło samego ognia. Dlatego normy traktują oba systemy jako uzupełniające się, nigdy zamienne.

W Polsce instalacja tryskaczowa pozostaje obowiązkowa w obiektach, które przekraczają wskazane progi powierzchniowe w rozporządzeniu Ministra Infrastruktury w sprawie warunków technicznych, jakim powinny odpowiadać budynki i ich usytuowanie, a także w obiektach wymienionych w przepisach przeciwpożarowych. Niezależnie od wymogów formalnych coraz częściej wymusza ją ubezpieczyciel, który bez sprawnego systemu gaśniczego podnosi stawkę nawet o kilkadziesiąt procent.

Gdzie stosujemy instalacje tryskaczowe segmenty budynków i ich specyfika

Magazyny wysokiego składowania to absolutny numer jeden, jeśli chodzi o powierzchnię chronioną tryskaczami w Polsce. Regały sięgające 12 metrów wymagają nie tylko instalacji podstropowej, ale również sieci międzyregałowej rur umieszczonych pomiędzy półkami, które dostarczają wodę bezpośrednio do poziomu, na którym rozwija się pożar. Bez tego górne warstwy ładunku osłaniają dolne przed podmuchem i kroplami, ogień rozprzestrzenia się niezauważony.

Centra logistyczne i obiekty produkcyjne stanowią drugą co do wielkości grupę. W halach z liniami technologicznymi projektant musi uzgodnić rozmieszczenie głowic z ustawieniem maszyn, suwnic oraz instalacji technologicznych każdy element może blokować zasięg tryskacza lub zmieniać profil rozpylenia wody. Dlatego kluczowy jest audyt obiektu jeszcze przed powstaniem dokumentacji.

Galerie handlowe, centra wystawiennicze i kina wymagają ochrony przestrzeni o dużej kubaturze, wysokich sufitach i skomplikowanej geometrii dachu. Tam projektanci sięgają po tryskacze ESFR (Early Suppression Fast Response), zdolne do stłumienia pożaru w początkowej fazie przy minimalnym opóźnieniu. W szpitalach priorytetem jest natomiast zachowanie ciągłości pracy bloku operacyjnego nawet kilkusekundowa przerwa w dostawie wody do gaszenia może oznaczać ewakuację pacjentów.

Parkingi podziemne, archiwa, muzea, serwerownie i centrale telefoniczne to kolejne segmenty, w których instalacja tryskaczowa bywa łączona z systemami gaszenia gazowego lub mgłą wodną. W garażach podziemnych gęstość rozmieszczenia głowic rośnie ze względu na ryzyko pożaru pojazdu elektrycznego, w archiwach zaś liczy się szybkość reakcji, bo już kilka minut kontaktu ognia z papierem oznacza utratę bezcennych zbiorów.

Normy i standardy projektowania instalacji tryskaczowej (PN-EN, VdS, NFPA, FM)

Projektant instalacji tryskaczowej pracuje w środowisku kilku równoległych systemów normatywnych. Każdy z nich określa sposób obliczania zapotrzebowania na wodę, klasyfikację zagrożenia, gęstość rozmieszczenia głowic i wymaganą redundancję źródeł zasilania. Wybór standardu wpływa nie tylko na szczegóły techniczne, ale też na akceptację dokumentacji przez ubezpieczyciela i nadzór budowlany.

Norma PN-EN 12845 obowiązuje w Polsce i całej Unii Europejskiej. Określa wymogi dla stałych urządzeń gaśniczych tryskaczowych i zraszaczowych w tym klasyfikację zagrożeń LH, OH1-4, HHP, HHS, minimalne wydajności pomp, objętości zbiorników i czas autonomii. To dokument formalny, którego spełnienie warunkuje odbiór obiektu przez rzeczoznawcę ds. zabezpieczeń przeciwpożarowych.

Standard VdS CEA 4001 obowiązuje w obiektach ubezpieczanych przez towarzystwa niemieckie i austriackie oraz przy współpracy z firmami z krajów DACH. Wyróżnia się surowszymi wymaganiami dotyczącymi redundancji pompowni, monitoringu instalacji i częstotliwości przeglądów. Dla polskiego inwestora oznacza to konieczność stosowania droższych komponentów posiadających certyfikat VdS, ale w zamian znacząco obniża składkę ubezpieczeniową.

Norma NFPA 13 rządzi rynkiem amerykańskim i jest powszechnie akceptowana przez międzynarodowe korporacje projektujące swoje zakłady w Polsce. Wprowadza klasyfikację gęstości (density-based design) zamiast podejścia obszarowego stosowanego w PN-EN. Pozwala precyzyjniej dobrać parametry w strefach o nieregularnym rozkładzie materiałów palnych, ale wymaga od projektanta znajomości amerykańskiej terminologii i tabel.

Standard FM Global to najbardziej rygorystyczny zestaw wymagań, stosowany tam, gdzie ubezpieczycielem jest FM Global. Oczekuje redundancji każdego kluczowego elementu pomp, zbiorników, zasilania oraz spełnienia szczegółowych wymogów materiałowych dla rur i głowic. Projekty w standardzie FM spotyka się najczęściej w centrach logistycznych obsługiwanych przez globalne sieci handlowe.

Często w jednym obiekcie trzeba spełnić równolegle kilka standardów. Na przykład centrum logistyczne należące do amerykańskiej korporacji, działające na rynku polskim i ubezpieczone przez FM Global, wymaga projektu hybrydowego najpierw spełniającego PN-EN, a następnie zweryfikowanego pod kątem wymogów FM i NFPA.

Klasa zagrożenia pożarowego a dobór systemu tryskaczowego

Klasa zagrożenia pożarowego to fundament, od którego zależy wszystko: typ głowic, ich rozmieszczenie, źródło wody, czas działania. Norma PN-EN 12845 dzieli obiekty na cztery podstawowe kategorie, każda z własnym współczynnikiem intensywności gaszenia.

LH (Light Hazard) obejmuje pomieszczenia o niewielkim obciążeniu ogniowym biura, hotele, szkoły, sale konferencyjne. Wystarczy gęstość 4-5 mm/min przy powierzchni obliczeniowej 72 m². Głowice mają temperaturę otwarcia 68°C, a sieć pracuje przy stosunkowo niskim ciśnieniu.

OH (Ordinary Hazard) to klasa najczęściej spotykana w produkcji, handlu i gastronomii. Dzieli się na cztery podgrupy (OH1-OH4), w których gęstość rośnie od 5 do 12,5 mm/min. Wyższa podgrupa wymaga większej wydajności pompowni i większej rezerwy wody.

HHP (High Hazard Process) oraz HHS (High Hazard Storage) dotyczą obiektów, w których przechowuje się lub przetwarza materiały o wysokim ryzyku pożarowym: ciecze palne, tworzywa sztuczne, palety z papierem. HHS dla magazynów wysokiego składowania wymaga gęstości nawet 25 mm/min i czasu autonomii do 90 minut.

Przykład: magazyn wysokiego składowania o powierzchni 5000 m² z towarem klasy HHS4 potrzebuje instalacji podstropowej ESFR K25,2 oraz sieci międzyregałowej w każdym kanale regału. Dobór wyłącznie głowic podstropowych byłby niezgodny z normą i oznaczałby odmowę odbioru przez ubezpieczyciela.

Źródło wody i pompownia w projekcie tryskaczowym

Najsłabszym ogniwem nawet najlepiej zaprojektowanej instalacji bywa źródło wody. Norma PN-EN 12845 wymaga, by zapas wody wystarczał na pełny czas działania przy maksymalnym obciążeniu obliczeniowym zwykle 60 lub 90 minut. W praktyce oznacza to zbiornik o pojemności od kilkudziesięciu do kilku tysięcy metrów sześciennych.

Zbiornik podziemny żelbetowy sprawdza się na działkach o ograniczonej powierzchni zabudowy naziemnej. Wytrzymuje obciążenia komunikacyjne (nawet ruch pojazdów ciężarowych), nie zajmuje przestrzeni użytkowej i może służyć jednocześnie jako zapas wody dla instalacji tryskaczowej oraz hydrantowej. Wymaga jednak szczelnej izolacji przeciwwodnej i okresowej kontroli stanu technicznego.

Zbiornik stalowy naziemny lub podziemny montuje się szybciej, w znacznie krótszym cyklu realizacji. Kosztuje mniej niż żelbetowy odpowiednik o tej samej pojemności, ale wymaga ochrony antykorozyjnej i zabezpieczenia przed przemarzaniem w przypadku montażu naziemnego. Przy pojemnościach powyżej 500 m³ zbiorniki stalowe montuje się najczęściej jako spawane sekcje na placu budowy.

Pompownia to serce układu. Norma wymaga redundancji, czyli co najmniej jednej pompy elektrycznej i jednej pompy spalinowej (dieslowskiej) każda zdolna do samodzielnej pracy przy pełnym obciążeniu. Pompa elektryczna zapewnia cichą i ekonomiczną eksploatację w normalnych warunkach, pompa spalinowa przejmuje zasilanie w razie awarii sieci energetycznej, pożaru stacji transformatorowej lub zaniku napięcia w obrębie obiektu.

Krzywa pracy pompy (wydajność w funkcji ciśnienia) musi pokrywać się z wymaganą przez instalację. Dobór pompy o zbyt wysokim ciśnieniu grozi uszkodzeniem armatury, pompa o zbyt niskim ciśnieniu nie dostarczy wody na odpowiednią wysokość. Projektant wyznacza punkt pracy na podstawie obliczeń hydraulicznych i dopasowuje do niego pompownię.

Przy pompowniach modułowych prefabrykowanych skraca się czas montażu na budowie nawet o 60% w porównaniu z tradycyjnymi pompowniami murowanymi. W halach o krótkim cyklu realizacji to różnica między uruchomieniem obiektu w terminie a karami umownymi za opóźnienia.

Zakres projektu od sieci zewnętrznej po hydranty

Kompletny projekt instalacji tryskaczowej obejmuje znacznie więcej niż rury pod stropem. To spójny dokument łączący elementy zewnętrzne i wewnętrzne, uzgadniany równolegle z wieloma interesariuszami.

• Sieć zewnętrzna rurociąg od źródła wody do pompowni, w tym przyłącze do wodociągu miejskiego lub studni głębinowej, zasuwy, zawory zwrotne i studzienki rewizyjne.
• Pompownia budynek murowany lub kontener modułowy, w którym montuje się pompy, szafki sterownicze, armaturę kontrolną i układ automatyki.
• Zbiornik wody ppoż konstrukcja żelbetowa lub stalowa o pojemności obliczonej na wymagany czas autonomii.
• Instalacja podstropowa sieć rur rozprowadzonych pod stropem, zakończona głowicami tryskaczowymi.
• Instalacja międzyregałowa dodatkowe poziomy rur w magazynach wysokiego składowania, prowadzone wzdłuż kanałów regałowych.
• Sieć hydrantowa uzupełniające punkty poboru wody dla straży pożarnej i przeszkolonych pracowników.
• Automatyka i sterowanie czujniki ciśnienia, zawory alarmowe, monitoring przepływu, integracja z systemem sygnalizacji pożarowej.
• Obliczenia hydrauliczne wyznaczenie wymaganego ciśnienia i wydajności pompowni metodą węzłową lub programową.
• Obliczenia zapotrzebowania na wodę bilans zużycia w scenariuszu największego jednoczesnego zadziałania.
• Specyfikacja materiałowa rury, kształtki, zawory, głowice, mocowania wraz z wymaganymi certyfikatami.

Dokumentacja projektowa dzieli się na etapy: koncepcję (określenie założeń i wariantów), projekt budowlany (wymagany do pozwolenia na budowę), projekt wykonawczy (szczegółowy dla ekip montażowych), dokumentację przetargową (pomocna przy wyborze wykonawcy) oraz dokumentację powykonawczą (po realizacji, podstawę do odbioru PSP).

Koszt projektu instalacji tryskaczowej co wpływa na wycenę

Projekt instalacji tryskaczowej wycenia się indywidualnie, bo na cenę wpływa kilkanaście zmiennych, których nie da się uogólnić. Warto jednak znać czynniki, które różnicują kosztorys.

Powierzchnia chroniona to pierwszy i najważniejszy parametr. Dla obiektu klasy LH o powierzchni 1000 m² projekt przygotuje się szybciej niż dla magazynu HHS o powierzchni 30 000 m² z wielopoziomową zabudową regałową. Różnica w nakładzie pracy sięga rzędu wielkości.

Klasa zagrożenia pożarowego wymusza bardziej złożone obliczenia, gęstsze rozmieszczenie głowic i bardziej rozbudowaną dokumentację. Projekt obiektu HHP z instalacją zraszaczową wodną mgłową wymaga dodatkowej symulacji CFD rozkładu kropel, co znacząco podnosi koszt.

Źródło wody jest kolejnym czynnikiem jeśli inwestor dysponuje wodociągiem o wystarczającym ciśnieniu i wydajności, projekt jest prostszy. Konieczność budowy zbiornika 1500 m³ i pompowni modułowej wydłuża harmonogram i podnosi koszt dokumentacji.

Standard projektowy wpływa na zakres opracowania: PN-EN wystarczy w większości przypadków, ale projekt hybrydowy PN-EN + FM + NFPA wymaga znajomości trzech równoległych systemów i wielokrotnych uzgodnień.

Zakres dokumentacji im więcej wariantów (koncepcja, projekt budowlany, wykonawczy, przetargowy, powykonawczy), tym wyższy koszt, ale też łatwiejsze wykonawstwo i mniejsze ryzyko sporów z firmą montażową.

Cenę projektu instalacji tryskaczowej w biurach LH można oszacować orientacyjnie na 15-35 zł/m², dla hal OH na 25-60 zł/m², a dla magazynów HHS z siecią międzyregałową na 40-120 zł/m². Są to wartości poglądowe; ostateczna wycena zawsze wymaga analizy dokumentacji i wizji lokalnej.

Realizacja krok po kroku ścieżka od zapytania do odbioru

Audyt i zapytanie rozpoczyna proces. Inwestor przesyła dokumentację architektoniczną, informacje o przeznaczeniu obiektu i planowanym standardzie. Na tej podstawie projektant ocenia zakres i przygotowuje wstępną koncepcję techniczną.

Wycena indywidualna wynika z audytu. Nie istnieje cennik, który pokryje wszystkie warianty każdy obiekt wymaga odrębnej analizy. Wycena zawiera rozbicie na poszczególne etapy, dzięki czemu inwestor widzi, za co płaci.

Koncepcja powstaje po akceptacji wyceny. To dokument zawierający wstępne rozmieszczenie głowic, dobór źródła wody i klasyfikację zagrożenia. Koncepcja podlega uzgodnieniom z rzeczoznawcą ds. zabezpieczeń przeciwpożarowych i ubezpieczycielem.

Uzgodnienia to etap, na którym projektant zamyka wątpliwości dotyczące wymagań formalnych. Rzeczoznawca PSP potwierdza zgodność z przepisami, ubezpieczyciel zatwierdza parametry ochrony. W praktyce to tu rodzi się najwięcej kompromisów, np. co do liczby pomp czy objętości zbiornika.

Projekt budowlany i wykonawczy powstaje po uzgodnieniach. Pierwszy służy do uzyskania pozwolenia na budowę, drugi stanowi instrukcję dla ekipy montażowej z dokładnymi średnicami, trasami i specyfikacją materiałową.

Nadzór autorski trwa przez cały okres montażu. Projektant wizytuje budowę, odpowiada na pytania wykonawcy, weryfikuje zgodność realizacji z dokumentacją. Bez nadzoru autorskiego wykonawca może nieświadomie zmienić trasę rury lub zastosować inny typ zaworu, co skutkuje odmową odbioru.

Odbiór kończy proces. Rzeczoznawca PSP sprawdza instalację pod kątem zgodności z projektem i przepisami, ubezpieczyciel wykonuje własne testy wydajnościowe, inwestor otrzymuje dokumentację powykonawczą z naniesionymi zmianami.

Dlaczego profesjonalny projekt ma znaczenie

Błędy projektowe przekładają się na konkretne konsekwencje: odmowę odbioru przez Państwową Straż Pożarną, odmowę wypłaty odszkodowania przez ubezpieczyciela, a w najgorszym przypadku utratę życia ludzi, którzy polegali na sprawnym systemie gaśniczym. To nie są abstrakcyjne scenariusze; polskie statystyki Państwowej Straży Pożarnej od lat wskazują, że wczesne wykrycie i automatyczne gaszenie pożaru daje ponad 90% szans na ugaszenie ognia w zarodku.

Projektant instalacji tryskaczowej musi posiadać uprawnienia budowlane bez ograniczeń w specjalności instalacyjnej w zakresie sieci, instalacji i urządzeń cieplnych, wentylacyjnych, gazowych, wodociągowych i kanalizacyjnych. Tylko takie uprawnienia pozwalają legalnie projektować instalacje gaśnicze wodne i podpisywać dokumentację pod odbiór nadzoru budowlanego.

Wybór projektanta bez uprawnień to ryzyko, które w praktyce oznacza konieczność przeprojektowania całej instalacji na etapie odbioru koszt wielokrotnie wyższy niż oszczędność na tańszym wykonawcy dokumentacji. Ubezpieczyciel dodatkowo może odmówić honorowania polisy, jeśli projekt nie spełnia normatywnych wymagań formalnych.

Projekt instalacji tryskaczowej bez uprawnień budowlanych bez ograniczeń nie przejdzie odbioru Państwowej Straży Pożarnej. Ubezpieczyciel odmówi wypłaty odszkodowania w razie pożaru, powołując się na niezgodność instalacji z normą i przepisami.

Checklista: kompletny projekt tryskaczowy

• Klasyfikacja zagrożenia pożarowego zgodna z PN-EN 12845
• Obliczenia zapotrzebowania na wodę dla scenariusza krytycznego
• Obliczenia hydrauliczne sieci podstropowej i międzyregałowej
• Dobór typu i temperatury otwarcia głowic tryskaczowych
• Rozmieszczenie głowic z uwzględnieniem przeszkód (belki, kanały, suwnice)
• Projekt źródła wody o wymaganej pojemności i czasie autonomii
• Dobór pompowni z redundancją elektryczną i spalinową
• Projekt sieci zewnętrznej od źródła wody do pompowni
• Integracja z systemem sygnalizacji pożarowej i BMS
• Projekt sieci hydrantowej uzupełniającej
• Specyfikacja materiałowa rur, kształtek, zaworów i mocowań
• Warunki montażu z uwzględnieniem korozji i ekspansji cieplnej
• Wymogi prób hydraulicznych i odbiorów częściowych
• Dokumentacja powykonawcza z naniesionymi zmianami montażowymi
• Instrukcja eksploatacji i przeglądów okresowych
• Uzgodnienia z rzeczoznawcą ds. zabezpieczeń przeciwpożarowych
• Akceptacja ubezpieczyciela (jeśli wymagana)
• Wpis w książce obiektu budowlanego zgodnie z przepisami
• Harmonogram przeglądów tygodniowych, miesięcznych i rocznych
• Plan szkolenia personelu z obsługi zaworów i alarmów

Najczęstsze pytania inwestorów

Czy instalacja tryskaczowa może zamarznąć? Może, jeśli temperatura w pomieszczeniu spadnie poniżej 4°C. Rozwiązaniem jest instalacja sucha (dry pipe), w której rury wypełnia sprężone powietrze, a woda wchodzi dopiero po otwarciu zaworu. Stosuje się ją w nieogrzewanych halach, parkingach podziemnych i strefach chłodni.

Ile trwa zaprojektowanie instalacji dla średniej wielkości magazynu? Od trzech do ośmiu tygodni w zależności od klasy zagrożenia, dostępności dokumentacji i liczby iteracji uzgodnień z rzeczoznawcą i ubezpieczycielem.

Czy można połączyć instalację tryskaczową z hydrantową? Tak, pod warunkiem spełnienia wymagań hydraulicznych obu systemów i zapewnienia odpowiedniej wydajności źródła wody. W praktyce wiele obiektów korzysta ze wspólnego zbiornika i pompowni.

Czy woda z tryskaczy zniszczy mój towar? Tak, ale mniej niż pożar. Standardowa głowica dostarcza około 60-120 litrów na minutę. Woda z pojedynczego tryskacza to mniej niż 1000 litrów w pierwszych 10 minutach ułamek objętości, jaką zużyłaby straż pożarna podczas akcji gaśniczej.

Twoje dalsze kroki

Skoro czytasz ten tekst do końca, prawdopodobnie stoisz przed konkretną decyzją inwestycyjną. Najskuteczniejszym następnym krokiem będzie przygotowanie informacji o obiekcie typ budynku, powierzchnia, planowana funkcja, preferowany standard (PN-EN, FM, NFPA lub VdS) i przesłanie ich do zespołu projektowego posiadającego uprawnienia budowlane bez ograniczeń. Pozwoli to przygotować wstępną koncepcję i rzetelną wycenę jeszcze przed podpisaniem umowy.

Źródła danych i podstawy prawne: PN-EN 12845 (Stałe urządzenia gaśnicze automatyczne urządzenia tryskaczowe), NFPA 13 (Standard for the Installation of Sprinkler Systems), VdS CEA 4001 (VdS Guidelines for Automatic Sprinkler Systems), FM Global Property Loss Prevention Data Sheet 2-0 (Installation of Sprinkler Systems), Rozporządzenie Ministra Infrastruktury z dnia 12 kwietnia 2002 r. w sprawie warunków technicznych, jakim powinny odpowiadać budynki i ich usytuowanie (Dz.U. 2002 nr 75 poz. 690 z późn. zm.), dane statystyczne Komendy Głównej Państwowej Straży Pożarnej (kgpsp.gov.pl), ustawa z dnia 7 lipca 1994 r. Prawo budowlane (Dz.U. 1994 nr 89 poz. 414 z późn. zm.).